Mụn nội tiết, mụn ở cằm, trán, mũi: vì sao mọc ở đó và nên làm gì?

Mụn cứ đến kỳ kinh lại mọc ở cằm, nốt nào cũng sưng, đau, nặn không ra gì. Mụn trán thì mãi không dứt dù đã đổi ba loại sữa rửa mặt. Mũi thì lúc nào cũng lấm tấm đen. Ba chuyện này nguyên nhân và cách xử lý khác nhau khá nhiều.

Bài này nói thẳng vài điều người bán mỹ phẩm ít khi nói: mỹ phẩm chỉ lo được phần bít tắc và dầu thừa trên bề mặt, không chạm được tới gốc nội tiết. Mỹ phẩm không thay thế thuốc. Biết mụn của mình thuộc loại nào sẽ giúp bạn khỏi tốn tiền vào sai chỗ.

1. Mụn nội tiết là mụn như thế nào?

"Mụn nội tiết" không phải một bệnh riêng, mà là cách gọi mụn trứng cá chịu ảnh hưởng rõ của hormone. Mụn nội tiết do hormone nào? Chủ yếu là nhóm androgen (như testosterone), kích tuyến bã nhờn tiết nhiều dầu hơn. Ở nữ, biến động estrogen và progesterone quanh kỳ kinh, khi mang thai, sau sinh hay khi ngưng thuốc tránh thai đều có thể làm mụn bùng lên.

Mụn nội tiết hay mọc ở đâu? Điển hình là cằm, đường viền hàm, quanh miệng, đôi khi lan xuống cổ. Nốt mụn thường nằm sâu, sưng đỏ, ấn đau, lâu xẹp và hay tái lại đúng một chỗ.

Mụn nội tiết có nhân không? Phần lớn là mụn viêm không nhân rõ (sẩn, cục, nang dưới da), nên nặn không ra gì. Nhưng vẫn có thể có nhân trắng, nhân đen đi kèm ở vùng khác.

Mụn nội tiết có ngứa không? Thường là đau, căng tức hơn là ngứa. Nếu ngứa nhiều và nốt nhỏ li ti đều nhau ở trán, ngực, lưng thì có thể là viêm nang lông do nấm, không phải mụn trứng cá, cần khám để phân biệt.

2. "Bản đồ mụn": mụn nội tiết có phải do gan không?

Bạn có thể đã gặp hình "bản đồ mụn" chia mặt thành từng ô: trán là ruột, má là phổi, cằm là thận, quanh mũi là gan. Cách gán vị trí mụn với nội tạng như vậy thiếu cơ sở khoa học. Nổi mụn ở trán không có nghĩa gan yếu, mụn ở cằm cũng không phải dấu hiệu thận có vấn đề.

Vị trí mụn chỉ gợi ý hai thứ: tác động tại chỗ (cọ xát, tóc, mỹ phẩm, điện thoại, khẩu trang, tay chống cằm) và nội tiết (vùng cằm, hàm).

3. Mụn nội tiết có tự hết không, bao lâu thì khỏi?

Mụn nội tiết có tự hết không? Có thể giảm dần theo thời gian, nhất là khi nội tiết ổn định lại. Nhưng nó thường lên xuống theo chu kỳ chứ không biến mất một lần là xong. Chờ "tự hết" chỉ hợp khi mụn nhẹ, không để lại sẹo.

Mụn nội tiết bao lâu thì khỏi? Một nốt mụn viêm sâu thường mất 1–3 tuần mới xẹp. Còn cả đợt mụn thì không ai hứa được mốc cụ thể. Nếu thay đổi chăm sóc, hãy cho da 6–8 tuần rồi mới đánh giá, đừng đổi sản phẩm mỗi tuần.

Mụn nội tiết bao nhiêu tuổi thì hết? Không có tuổi cố định. Nhiều người đỡ dần sau tuổi 25, nhưng ở nữ mụn có thể kéo dài tới 30–40 tuổi, thậm chí nổi lại quanh tuổi tiền mãn kinh. Mụn nội tiết mãi không hết thì đó là lúc nên đi khám, không phải lúc mua thêm kem.

4. Mụn ở cằm, quanh miệng: vì sao hay mọc và có nên nặn?

Sao bị mụn ở cằm? Vùng cằm, hàm nhạy với androgen, nên đây là chỗ mụn nội tiết hay mọc nhất. Thêm vào đó là thói quen chống cằm, khẩu trang ẩm hơi thở, điện thoại áp vào mặt, dao cạo ở nam giới. Mụn cằm nổi rộ trước kỳ kinh vài ngày thì khả năng cao là có yếu tố nội tiết.

Mụn sưng to đau nhức ở cằm không nhân là mụn viêm nằm sâu. Mụn ở cằm có nên nặn? Không. Nặn loại này không lấy ra được gì, chỉ đẩy viêm lan sâu hơn, dễ để lại thâm và sẹo lõm. Cách làm xẹp mụn nội tiết an toàn hơn: chườm lạnh bằng đá bọc khăn vài phút, chấm kem làm dịu, để yên. Mụn bọc ở cằm có tự hết không? Có thể xẹp sau vài tuần, nhưng mụn bọc mọc liên tục thì nên đi khám sớm vì nguy cơ để sẹo cao.

Mụn ở dưới mũi là sao? Vùng nhân trung hay bị cọ xát khi xì mũi, lau miệng, cạo râu. Nếu là nhiều nốt đỏ li ti quanh miệng, quanh cánh mũi, chừa một viền da sát môi, thì có thể là viêm da quanh miệng, hay gặp ở người từng bôi kem có corticoid. Đây không phải mụn trứng cá và cần bác sĩ da liễu xem.

5. Mụn trán vì sao và làm sao hết?

Mụn trán thường là chuyện tại chỗ hơn là nội tiết. Thủ phạm hay gặp nhất ở Việt Nam: tóc mái để sát trán, mũ bảo hiểm đội cả ngày với lớp lót ít khi giặt, băng đô, và dầu gội, dầu xả, sáp, gel tóc chảy xuống trán khi tắm.

Mụn trán làm sao hết? Gội đầu trước rồi mới rửa mặt sau cùng. Vén tóc mái khi ở nhà, gội thường hơn nếu tóc dầu. Giặt lót mũ bảo hiểm mỗi tuần. Hạn chế bôi sáp, dầu dưỡng tóc sát chân tóc.

Mụn ẩn ở trán có nên nặn không? Không nên. Mụn ẩn là nhân đóng nằm dưới da, nặn bằng tay dễ thành mụn viêm. Hãy làm sạch đều và kiên nhẫn. Nếu trán vừa mụn vừa bong vảy, ngứa ở chân tóc, chân mày, hãy đọc thêm bài viêm da tiết bã ở mặt và cách phân biệt với mụn.

6. Mụn ở mũi: mụn cám, đầu đen hay mụn viêm?

Mũi có tuyến bã dày nhất mặt. Những chấm xám nhỏ đều nhau trên mũi phần lớn là sợi bã nhờn, một cấu trúc bình thường của da. Nặn hay lột xong vài ngày chúng lại đầy, đó không phải do bạn rửa mặt bẩn. Nhân đen thì to hơn, sẫm hơn, nhô lên rõ hơn.

Mụn cám ở mũi làm sao hết? Khó "hết" vĩnh viễn, chỉ giữ cho đỡ lộ: làm sạch đều hai lần mỗi ngày, dùng sản phẩm có thành phần làm thông thoáng lỗ chân lông, tẩy da chết nhẹ 1–2 lần mỗi tuần.

Mụn ở mũi có nên nặn không? Mụn viêm, mụn bọc ở mũi thì không. Vùng tam giác từ sống mũi xuống hai khoé miệng có mạch máu thông lên sâu, nhiễm trùng ở đây hiếm khi lan xa nhưng nếu có thì có thể nghiêm trọng. Mụn bọc ở mũi có tự hết được không? Thường xẹp sau 1–3 tuần nếu để yên. Sưng lan rộng, nóng đỏ, sốt thì đi khám ngay.

Nặn mụn ở mũi xong nên làm gì? Rửa lại bằng nước mát, để da khô, chấm kem làm dịu, không trang điểm dày và không bôi acid lên vùng vừa nặn trong 1–2 ngày. Lột mụn đầu đen ở mũi xong nên làm gì? Tương tự: rửa nước mát, dưỡng ẩm mỏng, chống nắng. Đừng lột quá một lần mỗi tuần vì dễ làm da đỏ, rát.

7. Bầu bị mụn nội tiết phải làm sao? Sau sinh bao lâu thì hết?

Mụn do bầu khá phổ biến, nhất là ba tháng đầu. Nguyên tắc khi mang thai là tối giản: rửa mặt dịu, kem dưỡng mỏng, chống nắng. Tránh hẳn nhóm retinoid, kể cả loại bôi như adapalene, tretinoin. Với các hoạt chất khác, kể cả salicylic acid và chiết xuất vỏ liễu, hãy mang danh sách thành phần đến hỏi bác sĩ sản khoa trước khi dùng. Muốn dùng thuốc thì phải để bác sĩ kê.

Mụn nội tiết sau sinh bao lâu thì hết? Nhiều người đỡ dần trong vài tháng, khi kinh nguyệt và giấc ngủ ổn định lại, nhưng không có mốc chắc chắn. Nếu đang cho con bú, cũng hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.

8. Mụn nội tiết nên làm gì tại nhà?

Chăm sóc tại nhà giúp hạn chế bít tắc và làm dịu da, không thay được việc khám khi mụn sâu, để sẹo.

• Rửa mặt dịu 2 lần mỗi ngày, rửa nhiều hơn không sạch mụn hơn.
• Không chà xát. Sản phẩm có hạt massage, như gel rửa mặt có hạt hay tẩy tế bào chết dạng kem của dòng Manuka, chỉ dùng cho vùng có nhân, tránh nốt đang sưng.
• Dưỡng ẩm mỏng, ghi rõ không gây bít tắc. Da dầu mụn thiếu ẩm vẫn tiết dầu nhiều.
• Chấm mụn đúng chỗ. Chỉ chấm lên nốt, không bôi cả mặt. Chi tiết xem bài kem chấm mụn chọn loại nào và chấm lúc nào.
• Chống nắng mỗi sáng để vết thâm sau mụn không sẫm thêm.

Nếu bạn đang cân nhắc dòng Manuka của Ziaja, bài chiết xuất Manuka cho da dầu mụn đã nói rõ nó làm được gì và không làm được gì. Mụn mọc cả ở lưng, ngực thì xem thêm bài mụn lưng.

Gợi ý sản phẩm, chọn mỗi bước một món là đủ:

• Gel rửa mặt Ziaja Manuka Tree — 289.000đ · da dầu có mụn rải rác, muốn sạch mà không có hạt chà.
• Gel rửa mặt Ziaja Nuno — 199.000đ · lựa chọn mềm giá cho da dầu, da hỗn hợp.
• Farmona Dermacos Anti Acne Cleansing Gel — 395.000đ · có chiết xuất vỏ liễu, hợp da nhiều nhân ở mũi, trán.
• Toner xịt Ziaja Manuka — 289.000đ · có kẽm gluconate và mandelic acid, cho vùng chữ T nhiều dầu.
• Kem ngày Ziaja Manuka — 289.000đ · kem mỏng ban ngày cho da dầu, hỗn hợp.
• Farmona Dermacos Matting Cream — 379.000đ · cho da rất dầu, muốn giảm bóng cả ngày.
• Kem chấm mụn Ziaja Manuka — 199.000đ · có 10% panthenol và cam thảo, chấm lên nốt sưng đỏ.
• Kem chống nắng Farmona Oil Free SPF50+ — 485.000đ · không chứa dầu, khô ráo cho da dầu mụn.

Nói thật về nhược điểm: các sản phẩm trên chỉ hỗ trợ da sạch thoáng, đỡ bóng dầu và làm dịu nốt mụn. Chúng không làm thay đổi hormone, nên mụn nội tiết vẫn có thể nổi lại theo chu kỳ. Sản phẩm có chiết xuất vỏ liễu hoặc acid có thể gây khô, châm chích lúc đầu; da đang kích ứng nên bắt đầu từ sữa rửa mặt dịu trước.

9. Mụn nội tiết nên ăn gì, uống gì?

Mụn nội tiết nên uống gì? Không có loại nước, trà "mát" hay viên uống nào làm hết mụn. Khái niệm "nóng trong" không phải nguyên nhân mụn theo y học hiện đại. Uống đủ nước lọc, ngủ đủ là nền, nhưng đừng kỳ vọng nó thay được chăm sóc da.

Đồ nhiều đường, tinh bột tinh chế và sữa (nhất là sữa tách béo) có liên quan tới mụn ở một số người. Hãy giảm thử 4–6 tuần và tự quan sát. Thực phẩm chức năng quảng cáo cho mụn nội tiết không phải thuốc; muốn dùng thì hỏi bác sĩ.

10. Khi nào nên đi khám? Mụn nội tiết khám khoa nào?

Đi khám da liễu khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Mụn bọc, mụn cục nằm sâu, đau, mọc liên tục.
• Mụn để lại sẹo lõm hoặc thâm sẫm kéo dài.
• Mụn kèm kinh nguyệt không đều, rậm lông ở mặt, cằm, bụng, tăng cân, rụng tóc kiểu thưa đỉnh đầu. Đây có thể là gợi ý của hội chứng buồng trứng đa nang, nên khám thêm phụ khoa hoặc nội tiết.
• Mụn mọc đột ngột nhiều sau 25 tuổi trong khi trước đó da ổn.
• Đang mang thai hoặc cho con bú mà muốn dùng thuốc.
• Chăm sóc đúng cách 2–3 tháng mà không đỡ.

Những thứ như thuốc bôi chứa retinoid, kháng sinh, thuốc nội tiết hay isotretinoin đều cần bác sĩ kê và theo dõi, không tự mua theo lời quảng cáo.

11. Câu hỏi nhanh

Mụn nội tiết có nên nặn không? Không. Phần lớn là mụn viêm sâu không có nhân để lấy. Nặn chỉ làm sưng lâu hơn và tăng nguy cơ sẹo.

Mụn nội tiết có ở nam giới không? Có, nhất là tuổi dậy thì. Nam trưởng thành ít gặp hơn nữ, nhưng người dùng hormone hoặc chất tăng cơ có thể nổi mụn rõ.

Mụn nội tiết bôi adapalene được không? Adapalene thuộc nhóm retinoid, hay được bác sĩ dùng cho mụn. Nên dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, và tuyệt đối tránh khi mang thai hoặc đang định có thai.

Mụn nội tiết ăn sữa chua được không? Chưa có bằng chứng rõ sữa chua làm mụn nặng hay đỡ. Nếu bạn thấy mụn tăng sau khi ăn nhiều đồ từ sữa, thử giảm vài tuần rồi quan sát.

Mụn nội tiết uống vitamin E được không? Không có bằng chứng uống vitamin E giúp giảm mụn. Đừng tự uống liều cao kéo dài; nếu cần bổ sung, hỏi bác sĩ.

Mụn nội tiết có nên đắp mặt nạ không? Được, nếu là mặt nạ dịu, không có hạt, 1–2 lần mỗi tuần. Tránh đắp lên nốt đang vỡ, rỉ dịch. Mặt nạ không làm hết mụn nội tiết.

Mụn đinh râu ở cằm có sao không? Nốt sưng nóng, đau, có mủ ở quanh miệng, môi trên thì không nặn. Nếu sưng lan rộng, sốt, mệt thì đi khám ngay.

Mụn ở trong mũi có nguy hiểm không? Thường là viêm nang lông do nhổ lông mũi hay ngoáy mũi, tự xẹp sau vài ngày. Không nặn; sưng lan ra cánh mũi hoặc sốt thì đi khám.

Mụn ở mũi trẻ em là gì? Trẻ sơ sinh hay có hạt trắng li ti ở mũi (hạt kê), thường tự mất sau vài tuần. Không nặn, không bôi mỹ phẩm người lớn cho trẻ.

Mụn cóc ở mũi phải làm sao? Mụn cóc do virus gây ra, không phải mụn trứng cá, và có thể lây. Không cạy, không đốt tại nhà; đi khám da liễu.

Mụn ruồi ở cằm có tốt không? Mụn ruồi là nốt ruồi, không phải mụn. Chuyện tốt xấu theo nhân tướng không có cơ sở. Điều đáng để ý là nốt ruồi đổi màu, to nhanh, bờ nham nhở, chảy máu thì cần đi khám.

12. Tóm lại

Đừng đọc mụn theo "bản đồ nội tạng". Mụn cằm, hàm sưng đau theo chu kỳ thì nghĩ tới nội tiết; mụn trán nhìn lại tóc, mũ, dầu gội; mụn mũi phần lớn là nhân đen và sợi bã nhờn. Ở nhà, giữ năm việc: rửa dịu 2 lần, không chà, dưỡng mỏng không bít tắc, chấm đúng nốt, chống nắng. Không nặn mụn sưng không đầu. Mụn bọc, để sẹo, kèm rối loạn kinh nguyệt hay đang mang thai thì đi khám: mỹ phẩm không thay thế thuốc.